Specjalista wspomniał o DIVA 5 i nie wiesz, czego się spodziewać? A może samą ścieżką diagnostyczną ADHD u dorosłych jest dla Ciebie nową terytorią? Ten artykuł tłumaczy, czym jest wywiad DIVA 5, kto powinien go przejść, jak wygląda spotkanie, ile to kosztuje i jak rozumieć jego wyniki. Piszemy językiem zrozumiałym – bez rezygnowania z rzetelności klinicznej.

Czym jest DIVA 5?

DIVA 5 to skrót od Diagnostisch Interview voor ADHD bij volwassenen, 5e editie – czyli Diagnostycznego Wywiadu dla ADHD u Dorosłych, wydanie piąte. Narzędzie powstało w Holandii, opracowane przez Sebastiaana Koojego i Arjana Franckenów, i jest bezpłatnie dostępne w kilkudziesięciu językach – także po polsku. Stanowi jedno z najszerzej stosowanych na świecie standaryzowanych narzędzi do diagnostyki ADHD u osób dorosłych.

Kluczowe słowo: wywiad. DIVA 5 to nie test do samodzielnego wypełnienia ani kwestionariusz, który rodzic wysyła do gabinetu. To ustrukturyzowana rozmowa prowadzona przez przeszkolonego klinicystę z pacjentem – i, o ile to możliwe, z osobą bliską, która zna go od dzieciństwa. Ten dwugłosowy charakter wywiadu jest jednym z jego najważniejszych wyrozumiąlek.

Najnowsza edycja, DIVA 5, została zaktualizowana w 2020 roku i dostosowana do kryteriów DSM-5 – aktualnie obowiązującej klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Poprzednia wersja, DIVA 2.0, opierała się na DSM-IV, dlatego ważne jest, aby klinicysta stosował właśnie piąte wydanie.

Dlaczego ADHD u dorosłych wymaga osobnego narzędzia?

ADHD przez lata było postrzegane jako zaburzenie dziecięce. Badania naukowe ostatnich trzech dekad jednoznacznie pokazały, że u znacznej części osób – szacunkowo 60–70% – objawy ADHD utrzymują się w dorosłości, chociaż często zmieniają swój charakter. Ruchliwe, głośne dziecko zamienia się w dorosłego, który nie potrafi dokończyć projektów, spóźnia się na spotkania, ma trudności z organizacją finansów i od lat zmaga się z poczuciem, że “koło kręci się wolniej niż u innych”.

Diagnostyka ADHD u dorosłych jest trudniejsza niż u dzieci z kilku powodów. Po pierwsze, nie ma możliwości obserwacji w szkole – podstawowym środowisku diagnostycznym w przypadku dzieci. Po drugie, dorośli często wykształcili mechanizmy kompensacyjne – strategie, które maskują objawy w codziennym życiu, chociaż kosztują wiele wysiłku. Po trzecie, objawy ADHD u dorosłych łatwo pomyślić z innymi zaburzeniami: depresją, lękiem, zaburzeniami afektywnymi dwubiegunowymi czy wypaleniem zawodowym.

DIVA 5 został zaprojektowany właśnie po to, aby systematycznie i rzetelnie ocenić objawy ADHD przez całe życie pacjenta – zarówno w perspektywie aktualnej (dorosłość), jak i retrospektywnej (dzieciństwo). To rozróżnienie jest kluczowe, bo jednym z kryteriów diagnostycznych DSM-5 jest występowanie objawów przed 12. rokiem życia.

Zastosowanie DIVA 5 – kiedy i po co się stosuje?

DIVA 5 ma kilka kluczowych zastosowań klinicznych:

• Diagnostyka ADHD u dorosłych – to podstawowe zastosowanie. Wywiad systematycznie przechodzi przez wszystkie 18 kryteriów DSM-5 (9 kryteriów nieuwagi i 9 kryteriów nadaktywności/impulsywności) i ocenia każde z nich zarówno w dzieciństwie, jak i w dorosłości.

• Ocena wpływu objawów na funkcjonowanie – DIVA 5 nie ogranicza się do listy symptomów. Każde kryterium jest uzupełniane konkretnymi przykładami, jak dany objaw przejawia się w życiu pacjenta – w pracy, w relacjach, w finansach, w codziennej organizacji.

• Ocena retrospektywna dzieciństwa – jednym z unikalnych aspektów narzędzia jest możliwość zebrania informacji o funkcjonowaniu pacjenta w dzieliństwie – od osoby bliskiej (np. rodzica, rodzeństwa), co częściowo rekompensuje niemożność bezpośredniej obserwacji.

• Diagnostyka różnicowa – DIVA 5 nie jest narzędziem do samo diagnostyki i nie zastipuje pełnej oceny różnicowej. Jednak systematyczna struktura wywiadu pomaga oddzielić objawy ADHD od trudności wynikających z innych zaburzeń.

• Planowanie leczenia – szczegółowy profil objawów uzyskany w DIVA 5 pozwala specjaliście dostosować rodzaj i zakres interwencji do indywidualnych potrzeb pacjenta.

Kto przeprowadza DIVA 5?

DIVA 5 jest narzędziem klinicznym – może być stosowane wyłącznie przez specjalistów z odpowiednim przeszkoleniem. W praktyce przeprowadzają go:

• Psychiatrzy – lekarze specjaliści w dziedzinie psychiatrii, którzy mają kompetencje do postawienia rozpoznania klinicznego i wdrożenia farmakoterapii.

• Psycholodzy kliniczni – specjaliści z tytułem psychologa klinicznego, którzy przeprowadzają wywiad jako element szerszej oceny psychologicznej. Psycholog nie stawia diagnozy medycznej, lecz sporządza opinię psychologiczną będącą podstawą do rozpoznania psychiatrycznego.

• Przeszkoleni terapeuci i diagnostycy ADHD – w niektórych krajach i placów kach, także psychoterapeuci z dodatkowym przeszkoleniem w zakresie diagnostyki ADHD mogą przeprowadzać DIVA 5 pod nadzorem psychiatry.

Na czym polega wywiad DIVA 5? Przebieg krok po kroku

DIVA 5 to ustrukturyzowany wywiad kliniczny – oznacza to, że klinicysta zadaje z góry określone pytania w określonej kolejności, a odpowiedzi są systematycznie rejestrowane. Nie jest to swobodna rozmowa, ale też nie suche wypełnianie formularza – specjalista aktywnie prowadzi rozmowę, zadaje pytania uzupełniające i pogłębia kontekst każdego objawu.

Część 1: Ocena objawów ADHD w dorosłości

Specjalista przechodzi przez wszystkie 18 kryteriów DSM-5 i dla każdego z nich pyta, czy dany objaw występuje u pacjenta w ciągu ostatnich 6 miesięcy. Do każdego kryterium dołączona jest lista konkretnych przykładów zakorzeniona w codziennym życiu dorosłej osoby:

• Nieuwaga: np. trudność z doprowadzaniem projektów do końca, zapominanie o umowach i spotkaniach, gubienie kluczy i dokumentów, rozpraszanie się podczas długich spotkań, niezdolność do skupienia na czytaniu dłuższych tekstów.

• Nadaktywność i impulsywność: np. wewnętrzne poczucie niepokoju ruchowego, niecierpliwość w kolejkach, przerywanie rozmowcóm, podejmowanie pochłopnych decyzji finansowych lub zawodowych, trudność z relaksem.

Każde kryterium jest oceniane jako występujące lub niewystępujące. Zgodnie z DSM-5, do rozpoznania ADHD u dorosłych wymagane jest występowanie co najmniej 5 (a nie 6, jak u dzieci) spełnionych kryteriów w danej grupie symptomów.

Część 2: Ocena objawów ADHD w dzieciństwie (przed 12. rokiem życia)

To jedna z najtrudniejszych, a zarazem najważniejszych części wywiadu. Specjalista pyta o te same 18 kryteriów, ale w odniesieniu do okresu szkolnego – jak wyglądała nauka, relacje z rówieśnikami, zachowanie w domu i w klasie. Pamięć autobiograficzna jest jednak niedoskonała, dlatego:

• Klinicysta zachęca do przyniesienia starych świadectw szkolnych, opinii nauczycieli lub wychowawców.

• Zapraszany jest do udziału informant – najczęściej rodzic lub rodzeństwo, które mogą zweryfikować i uzupełnić wspomnienia pacjenta.

• Jeśli informant nie może uczestniczyć fizycznie w spotkaniu, możliwy jest kontakt telefoniczny lub pisemny kwestionariusz do wypełnienia z wyprzedzeniem.

Część 3: Ocena wpływu objawów na funkcjonowanie

DSM-5 wymaga, aby objawy powodowały wyraźne upośledzenie funkcjonowania w co najmniej dwóch sferach życia. DIVA 5 systematycznie bada to w pięciu obszarach:

• Praca i kariera zawodowa: czy objawy prowadzą do utraty pracy, problemów z terminami, konfliktów z przełożonymi, trudności ze zmianą pracy?

• Edukacja: czy w czasie studiów lub szkoleń pojawiay się trudności nieadekwatne do poziomu inteligencji?

• Relacje społeczne i rodzinne: czy objawy wpływają na jakość związku partnerskiego, relacji z dziećmi, przyjaciółmi?

• Zarządzanie sobą i codziennością: czy pacjent ma problemy z finansami, terminowym opłacaniem rachunków, organizacją domu?

• Czas wolny i hobby: czy trudności z uwagą lub impulsywnością utrudniają relaks, regularne aktywności, konsekwentne rozwijanie zainteresowań?

Kto powinien wziąć udział w wywiady DIVA 5?

Pacjent

Wywiad jest zawsze prowadzony z pacjentem. To on jest głównym źródłem informacji o swoim aktualnym funkcjonowaniu, odczuciach i trudnościach.

Informant – osoba bliska

Obecność informatora – osoby, która dobrze zna pacjenta – jest w DIVA 5 wysoce rekomendowana, choć nie zawsze obowiązkowa. Informator pełni dwie funkcje:

• Uzupełnia i weryfikuje wspomnienia z dzieciństwa – dostarcza perspektywy osoby, która widziała pacjenta jako dziecko (rodzic, starsze rodzeństwo, wujek/ciotka).

• Komentuje aktualne funkcjonowanie – partner/partnerka, współlokator czy bliski przyjaciel mogą opowiedzieć, jak objawy wyglądają z zewnątrz.

Niekiedy jedną osobą spełniającą obie funkcje jest rodzic – znający pacjenta od dzieciństwa i utrzymujący z nim bliski kontakt również w dorosłości. Jeśli znalezienie informatora jest niemożliwe (np. pacjent był wychowywany poza rodziną biologiczną), klinicysta korzysta wyłącznie z relacji pacjenta, uwzględniając tę informację przy interpretacji wyników.

Jak się przygotować do wywiadu DIVA 5?

Odpowiednie przygotowanie sprawia, że wywiad jest dokładniejszy, a spotkanie ze specjalistą przebiega sprawniej. Oto praktyczne wskazanki:

Dla pacjenta

• Pomyśl o swoim dzieciństwie z wyprzedzeniem: przypomnij sobie, jak wyglądała szkoła podstawowa – nie tylko oceny, ale czy byłoś spokojny/spokojna na lekcjach, czy nie mogłeś/nie mogłaś usiedzieć, czy zapominałeś/zapominałaś o zadaniach.

• Zbierz dokumenty z dzieciństwa: stare świadectwa szkolne, opinie nauczycieli, wyniki sprawdzianów z poradni – to bezcenny materiał kliniczny, który obiektywizuje wspomnienia.

• Pomyśl o konkretnych przykładach: specjalista będzie pytał nie tylko „czy masz trudności z uwagą”, ale również „jak to wygląda w Twoim życiu”. Przygotowanie konkretnych sytuacji – z pracy, domu, relacji – bardzo ułatwia rozmowę.

• Zapisz pytania i wątpliwości: jeśli masz obawy dotyczące diagnozy, leczenia lub dalszych kroków – zapisz je przed wizytą. Spotkanie jest dobrym momentem, aby je omówić.

• Przyjdź wypoczeta/wypoczęty: wywiad może trwać nawet 2 godziny i wymaga skupienia oraz otwartości na retrospekcję. Staraj się nie planować go po wyjątkowo stresującym dniu.

Dla informatora

• Przypomnij sobie dzieciństwo pacjenta: klinicysta będzie pytać o konkretne zachowania – nadmierną ruchliwość, impulsywność, trudności w szkole, problemy z dyscypliną. Im więcej konkretnych wspomnień, tym lepiej.

• Możesz wypełnić kwestionariusz przed wizytą: niektóre gabinety wysyłają informatorem krótki kwestionariusz do wypełnienia z wyprzedzeniem. Warto zapytać o taką opcję.

• Mów szczerze, nawet jeśli jest to trudne: informator nie jest świadkiem w sądzie. Celem jest udzielenie specjaliście jak najbardziej kompletnego obrazu – również trudnych aspektów funkcjonowania pacjenta.

• Twoja rola kończy się po części retrospektywnej: część wywiadu dotycząca aktualnego funkcjonowania dotyczy przede wszystkim pacjenta. Informator może być poproszony o kruse komentarze, lecz głównym rozmówcą jest pacjent.

Ile trwa wywiad DIVA 5?

Czas trwania wywiadu DIVA 5 zależy od kilku czynników: złożoności obrazu klinicznego, obecności informatora i doświadczenia klinicysty. Typowe ramy czasowe:

• Bez informatora: około 60–90 minut.

• Z informatorem: około 90–120 minut, niekiedy dłużej, jeśli obraz kliniczny jest złożony lub pacjent ma trudności z retrospektywną oceną.

Niektóre ośrodki rozbijają DIVA 5 na dwie wizyty: pierwsza obejmuje ocenę dzieciństwa (z informatoręm), a druga – aktualnego funkcjonowania i omówienie wyników. Takie podejście może zmniejszyć zmęczenie i poprawić jakość udzielanych informacji.

Ile kosztuje wywiad DIVA 5?

Sam formularz DIVA 5 jest ogólnodostępny i bezpłatny – można go pobrać ze strony twórców. Koszt ponosi się za czas, kompetencje i pracę klinicysty, który wywiad przeprowadza i interpretuje.

Badanie w ramach NFZ

DIVA 5 przeprowadzany w poradniach zdrowia psychicznego lub psychiatrycznych gabinetach działających na kontrakcie z NFZ jest bezpłatny dla pacjenta. Czas oczekiwania na wizytę wynosi zazwyczaj od kilku tygodni do kilku miesięcy, w zależności od rejonu i placówki.

Badanie prywatne

Koszt przeprowadzenia pełnego wywiadu DIVA 5 przez prywatnego psychologa lub psychiatrę wynosi w Polsce zazwyczaj od 300 do 700 zł za wizytę diagnostyczną obejmującą wywiad. Jeśli DIVA 5 jest częścią szerszego pakietu diagnostycznego (włączającego konsultację psychiatryczną, kwestionariusze, ewentualnie testy neuropsychologiczne i pisemną opinię), całkowity koszt diagnozy ADHD u dorosłych może wynieść od 1000 do 3000 zł.

Co mówią wyniki DIVA 5 i jak je interpretować?

DIVA 5 nie generuje wyniku punktowego ani percentyla – to nie jest test psychometryczny z normą statystyczną, lecz ustrukturyzowany wywiad kliniczny. Wyniki mają charakter jakościowy i są interpretowane przez klinicystę w odniesieniu do kryteriów DSM-5.

Co jest oceniane?

• Liczba spełnionych kryteriów nieuwagi w dorosłości: wartość graniczna wg DSM-5 dla dorosłych wynosi 5 lub więcej kryteriów z grupy A1.

• Liczba spełnionych kryteriów nadaktywności/impulsywności w dorosłości: wartość graniczna – 5 lub więcej kryteriów z grupy A2.

• Liczba spełnionych kryteriów w dzieciństwie (przed 12. rokiem życia): wg DSM-5 wymagane jest występowanie co najmniej kilku objawów w dzieciństwie.

• Potwierdzenie upośledzenia funkcjonowania: objawy muszą powodować wyraźne trudności w co najmniej dwóch sferach życia.

• Wykluczenie innego wyjaśnienia: objawy nie mogą być lepiej wytłumaczone przez inne zaburzenie psychiczne.

Trzy możliwe wyniki kliniczne

Postać mieszana ADHD – spełnione co najmniej 5 kryteriów z grupy nieuwagi ORAZ co najmniej 5 kryteriów z grupy nadaktywności/impulsywności, potwierdzone także w dzieciństwie, z istotnym wpływem na funkcjonowanie w co najmniej dwóch sferach.

Postać z dominującą nieuwagą – co najmniej 5 kryteriów nieuwagi spełnionych, ale mniej niż 5 kryteriów nadaktywności/impulsywności. Często rozpoznawana u kobiet i u osób, które w dzieciństwie nie sprawialy typowych trudności wychowawczych.

Postać z dominującą nadaktywnością/impulsywnością – co najmniej 5 kryteriów nadaktywności/impulsywności spełnionych, ale mniej niż 5 kryteriów nieuwagi. U dorosłych występuje relatywnie rzadziej.

Jak rozumieć wyniki? Praktyczny przewodnik

Po zakonćczeniu wywiadu specjalista omawia wyniki. Oto, na co warto zwrócić uwagę:

1. Wynik to nie liczba, lecz obraz kliniczny

DIVA 5 nie produkuje jednego wyniku „zdiagnozowany/niezdiagnozowany”. Specjalista przedstawia profil: ile kryteriów spełnionych, w jakich sferach życia objawy najbardziej uderzają, jak wyglądało dzieciństwo i na ile obraz z dzieciństwa koresponduje z aktualnym funkcjonowaniem.

2. Pytaj o kontekst różnicowy

Jeśli diagnoza ADHD jest postawiona lub wykluczana, zapytaj specjalistę: co innego może powodować te trudności? Czy brany był pod uwagę wpływ stresu, depresji, wypalenia, niedoboru snu? Rzetelny diagnostyk uwzględnia te czynniki i wyjaśnia, jak wpływały na interpretację.

3. Diagnoza to początek, nie koniec

Wynik DIVA 5 – zarówno potwierdzający, jak i niepotwierdzający ADHD – powinien być punktem wyjścia do rozmowy o dalszych krokach: ewentualnej farmakoterapii, psychoterapii (szczególnie terapii poznawczo-behawioralnej dla dorosłych z ADHD), coachingu i strategii kompensacyjnych.

4. Jedno narzędzie to nie cała diagnoza

DIVA 5, choć jest złotym standardem diagnostycznym, jest najcenniejszy w połączeniu z wywiadem psychiatrycznym, kwestionariuszami oceny behawioralnej (np. skalami Browna dla dorosłych lub ASRS) oraz — gdy istnieje taka wskazanie — testami neuropsychologicznymi oceniającymi uwagę i funkcje wykonawcze.

DIVA 5 a inne narzędzia diagnostyczne ADHD u dorosłych

Na polskim i międzynarodowym rynku diagnostycznym funkcjonuje kilka narzędzi do oceny ADHD u dorosłych. Oto jak DIVA 5 wypada na ich tle:

• ASRS-v1.1 (Adult ADHD Self-Report Scale): krótki, 18-punktowy kwestionariusz samooceny opracowany przez WHO. Świetne narzędzie przesiewowe – szybkie i dostępne – ale niedostateczne jako jedyne narzędzie diagnostyczne.

• Skale Browna dla dorosłych (BADDS): oceniają funkcje wykonawcze i aktywację poznawczą powiązaną z ADHD. Dobre narzędzie uzupełniające, szczególnie przy postaci z dominującą nieuwagą.

• K-SADS (Schedule for Affective Disorders and Schizophrenia for School-Age Children): rozbudowany wywiad kliniczny, częściej stosowany w badaniach naukowych niż praktyce klinicznej.

• DIVA 5: ustrukturyzowany, bezpłatny, zwalidowany, oparty na DSM-5, dostępny po polsku. Systematycznie pokrywa wszystkie 18 kryteriów w perspektywie dorosłości i dzieciństwa, z oceną wpływu na funkcjonowanie. W opinii większości ekspertów europejskich – narzędzie pierwszego wyboru w diagnostyce ADHD u dorosłych.

Najczęściej zadawane pytania o DIVA 5

Artykuł opracowany przez zespół specjalistów Równoważni MED na podstawie dokumentacji DIVA 5 (Kooij i Francken, 2020), kryteriów diagnostycznych DSM-5 oraz aktualnego piśmiennictwa naukowego dotyczącego ADHD u dorosłych. Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji ze specjalistą.